[Điểm mù trong quản lý an toàn] Tại sao tai nạn té ngã ở nơi làm việc ở Việt Nam không biến mất? Yếu tố tâm lý và nỗi sợ “thói quen”

“Hãy làm việc cẩn thận nhé”. Dù câu nói này được nhắc đi nhắc lại bao nhiêu lần trong các buổi họp đầu giờ, những sự cố “suýt bị tai nạn” (near-miss) dường như vẫn không biến mất khỏi hiện trường. Tai nạn lao động tại các công trường xây dựng và sản xuất ở Việt Nam, đặc biệt là “ngã cao”, đã và đang tiếp tục chiếm vị trí hàng đầu trong các nguyên nhân gây tử vong trong nhiều năm qua.

Nhiều quản lý hiện trường thường quy chụp điều này là do “sự bất cẩn của công nhân” hay “thiếu ý thức an toàn”. Tuy nhiên, nếu không thấu hiểu sâu sắc cơ chế tâm lý về lý do tại sao những người thợ Việt Nam lành nghề lại phá vỡ các quy tắc cơ bản, bi kịch sẽ chỉ tiếp tục lặp lại.

Bài viết này sẽ tập trung vào “những lỗi tâm lý của con người” mà lý thuyết suông hay các hình phạt không thể ngăn chặn được. Dựa trên dữ liệu và lý thuyết, chúng tôi sẽ giải thích cách triết lý sản xuất “Bước lên là cảm nhận được sự tin cậy” của Hasegawa giúp loại bỏ gánh nặng tâm lý cho công nhân, và kết quả là trở thành một lá chắn vật lý ngăn ngừa tai nạn từ trước khi chúng xảy ra.

Thực tế tại các công trường xây dựng ở Việt Nam trở nên rõ ràng hơn khi nhìn vào các số liệu thống kê. Theo nghiên cứu dựa trên báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (MOLISA), trong số các vụ tai nạn chết người xảy ra trong ngành xây dựng từ năm 2014 đến 2022, có tới 60,4% là do “ngã từ trên cao”.

Ngoài ra, dữ liệu năm 2024 cũng cho thấy ngành xây dựng vẫn chiếm tỷ lệ cao trong các nguyên nhân gây tử vong do tai nạn lao động, và khoảng 20% nguyên nhân bắt nguồn từ hành vi của chính người lao động (vi phạm quy trình an toàn hoặc không sử dụng thiết bị bảo hộ). Điều này cho thấy rằng không chỉ sự thiếu hụt về thiết bị, mà đặc điểm hành vi của con người cũng là một yếu tố lớn gây ra tai nạn.

Hiện trường tại Việt Nam có những yếu tố rủi ro đặc thù khác với Nhật Bản. Khí hậu nóng ẩm làm giảm sự tập trung, và tiến độ thi công gấp rút đi kèm với sự phát triển đô thị nhanh chóng tạo ra sự “nôn nóng” cho công nhân. Trong môi trường như vậy, chỉ một chút lơ là về mặt tâm lý cũng có thể dẫn đến hậu quả chết người.

“Chỉ mình là không sao đâu”. Ai cũng có suy nghĩ này ở đâu đó trong tâm trí. Trong tâm lý học, điều này được gọi là “thiên kiến bình thường hóa” (normalcy bias). Đặc biệt, những người thợ Việt Nam lành nghề thường nảy sinh sự “quen nhờn” với việc làm việc trên cao do kinh nghiệm lâu năm. Chính sự quen nhờn này làm tê liệt cảm giác sợ hãi và khiến họ cảm thấy những kiểm tra an toàn cần thiết là “việc làm thừa thãi”.

Con người có “bản năng tối giản” (muốn đốt cháy giai đoạn) để tiết kiệm công sức. “Di chuyển thang phiền phức quá, thôi thì rướn người ra làm cho xong”, “Đeo dây đai an toàn phí thời gian”. Những “hành vi đi tắt” (shortcut behaviors) như vậy càng dễ xảy ra tại các hiện trường sử dụng dụng cụ nặng nề và khó thao tác. Nói cách khác, tính tiện dụng kém của dụng cụ gián tiếp kích thích hành vi mất an toàn của công nhân.

Việc chống lại bản năng con người bằng lý thuyết tinh thần là có giới hạn. Chính vì vậy, Hasegawa áp dụng phương pháp ngăn chặn lỗi tâm lý bằng sức mạnh của “công cụ (phần cứng)”.

Khi thang bị rung lắc ở trên cao, con người theo bản năng sẽ cảm thấy sợ hãi và cơ thể trở nên cứng đờ. Căng thẳng này dẫn đến mệt mỏi và làm phân tán sự chú ý. Các sản phẩm của Hasegawa Vietnam không chỉ vượt qua các kiểm tra tiêu chuẩn như JIS hay SG, mà còn thực hiện triệt để việc “đánh giá cảm quan” – nơi con người thực sự bước lên để kiểm chứng. Bằng cách loại bỏ hoàn toàn sự “rung lắc” và “cong vênh” không thể định lượng bằng số liệu, công nhân có thể quên đi sự bất an dưới chân và tập trung vào công việc. “Không rung lắc” không chỉ là sự thoải mái, đó là một thiết bị an toàn về mặt tâm lý.

Tâm lý “mang vác thang nặng thật phiền phức” dẫn đến việc làm việc trong tư thế rướn người quá sức (hành vi mất an toàn). Dòng sản phẩm “Ashigaru” (Chân nhẹ) của Hasegawa, đúng như tên gọi, đạt được độ nhẹ mang tính cách mạng. Vì có thể dễ dàng mang đi bằng một tay, công nhân sẽ không ngần ngại di chuyển thang đến vị trí thích hợp. Sự “nhẹ nhàng”, rốt cuộc, thúc đẩy hành vi tuân thủ các quy tắc an toàn.

Các công trường xây dựng tại Việt Nam thường có mặt nền không bằng phẳng. Hành vi chèn gạch đá để cố giữ thăng bằng là cực kỳ nguy hiểm. Dòng sản phẩm “Chân co rút (Shagaman)” được trang bị “thanh khóa một chạm” cho phép thao tác điều chỉnh độ dài chân thang ngay khi đang đứng, giữ cho thang cân bằng chắc chắn ngay cả trên bậc tam cấp hay địa hình dốc. Điều này ngăn chặn tận gốc việc lắp đặt thang không ổn định.

Nhà máy Đà Nẵng của Hasegawa Vietnam không chỉ đơn thuần là một cơ sở sản xuất ở nước ngoài. Đây là hạt nhân của chuỗi cung ứng toàn cầu, cung cấp sản phẩm cho những thị trường khắt khe nhất về chất lượng như Nhật Bản, Mỹ và Hồng Kông. Tại đây, quy trình quản lý chất lượng nghiêm ngặt tương tự như tại Nhật Bản được thực hiện. Ví dụ, “Dòng Tough” trải qua các bài kiểm tra độ bền vượt quá 100.000 lần (giả định lên xuống 100 lần/ngày, 5 ngày/tuần). Việc các sản phẩm sản xuất tại Việt Nam được các chuyên gia trên toàn thế giới lựa chọn chính là minh chứng cho chất lượng đó.

Nhiều sản phẩm nhập khẩu thường mất thời gian để thay thế linh kiện và bảo trì. Tuy nhiên, vì Hasegawa Vietnam có nhà máy tại Đà Nẵng nên việc hỗ trợ diễn ra nhanh chóng. Việc có sẵn một hệ thống để sử dụng sản phẩm an toàn lâu dài cũng là một yếu tố an tâm lớn đối với các quản lý hiện trường.

Phần lớn nguyên nhân của các vụ tai nạn ngã cao nằm ở “sự quen nhờn” và “sự lơ là” ẩn giấu trong “tâm trí” của người công nhân. Tuy nhiên, chỉ quy trách nhiệm cho cá nhân sẽ không làm tai nạn biến mất.

Điều quan trọng là phải đứng trên tiền đề rằng “con người là sinh vật dễ mắc sai lầm” và chuẩn bị môi trường cũng như công cụ để không kích thích sai lầm xảy ra.

Lựa chọn sản phẩm của Hasegawa không đơn thuần là mua dụng cụ. Đó là khoản “đầu tư cho an toàn” để loại bỏ “các yếu tố tai nạn tâm lý” khỏi hiện trường, bảo vệ tính mạng công nhân và uy tín của doanh nghiệp.